Bir önceki sayfaya geri dönmek için buraya tıklayın! Sayfayı yazdırmak için tıklayın!
 
 
TÜKETİCİ HAKLARI DERNEĞİ - YAZILARIMIZ - TEBLİĞLER
 

Bağcılık Şarap ve Tüketici Hakları

Turhan ÇAKAR
Tüketici Hakları Derneği
Genel Başkanı
Ankara / Türkiye

ÖZET

Bağcılık ve şarap üretimi, ülkemizin bulunduğu topraklarda çok eski yıllara dayanan olgular olmakla birlikte gerek ülkemizin genel yararı gerekse tüketici hakları açısından istenilen düzeyde değildir.

Uygun coğrafi konumu ve iklimi ile tür çeşitliliğine sahip olan ülkemizde ulusal politikaların olmaması nedeniyle yaş ve kuru üzüm ile şarabın hem üretimi hem de tüketiminin yeterli olduğu söylenemez.

Bağcılıkta kullanılan yapay gübre, tarımsal ilaçlardan (pestisit) dolayı hem çevresel hem de ürün kirliliğine, dolayısıyla tüketicilerin sağlık açısından riske girmesine neden olunmaktadır.

Bu konuyla ilgili kalite kontrol denetim uygulamalarının yetersizliği, tüketicilerin evrensel haklarından olan bilgilenme hakkı ile sağlık hakkına uygun olmayan tutum ve uygulamalar diğer önemli bir sorunu oluşturmaktadır.


GİRİŞ

Bağcılık açısından çok uygun ve büyük bir coğrafyaya sahip olan ülkemizde tüketicilerin, evrensel tüketici haklarına uygun olarak yeterli, sağlıklı ve uygun fiyatlarda yaş ve kuru üzüm ile şarap tüketme hakkı vardır.

Bağcılıkta kullanılan yapay gübreler ile tarımsal ilaçların ( pestisit ) etkisi nedeniyle, tüketicilerin evrensel haklarından olan sağlık hakkı ile sağlıklı bir çevrede yaşama hakkına aykırı sonuçların ortaya çıkması karşısında sağlıklı tarımsal uygulamalara yönelik önlemler alınması tüketicilerin evrensel haklarının bir gereğidir.

Aynı şekilde, yaş ve kurum üzüm ile şarabın soframıza gelinceye kadar geçirdiği tüm üretim ve dağıtım süreçlerinde görmüş oldukları diğer tüm işlemlerin de tüketici sağlığına uygun olması gerekmektedir.

Yaş ve kurum üzüm ile şarabın tüm üretim ve tüketiciye sunuluşu sürecinde gerekli kalite kontrol ve denetim uygulamalarının yapılarak tüketicilere zamanında, doğru ve eksiksiz bilgi verilmesi de hem firmaların hem de piyasa gözetimi ve denetiminde yetkili kamu kuruluşu olan Tarım ve Köyişleri Bakanlığı’nın en önemli görevleri arasındadır.

Piyasadaki sağlıksız ve gıda güvenliğine uygun olmayan ürünlerin toplatılarak sonucu hakkında tüketicilerin ve kamuoyunun bilgilendirilmesin de kamu kuruluşlarının görevidir.

Bununla birlikte, ambalajlanmış olarak tüketicilere sunumu yapılan kuru üzüm ile şarabın etiket bilgilerinin ilgili mevzuata ve tüketicinin bilgilenme hakkına uygun olarak eksiksiz ve doğru bir şekilde olmasını sağlamak hem firmaların hem de ilgili ve yetkili kamu kuruluşlarının yetki, sorumluluk ve görevlerindendir.

Ülkemizde şarap kültürünün gelişmesine, konuyla ilgili tüm yönleriyle tüketicilerin, her aşamadaki satıcıların bilgilendirilmesine, şarap tüketiminin önündeki çeşitli engellerin kaldırılmasına acilen gereksinim bulunmaktadır.

Bu alandaki kayıt dışılığın önlenmesi, ÖTV’nin düşürülmesi, eksik ve yetersiz mevzuatın tamamlanması, tüketicilerin alım gücünün arttırılması, özellikle de tüketicilerin evrensel haklarından olan temsil edilme hakkı gereğince ilgili ve yetkili kamu kuruluşlarının oluşturduğu kurul ve kuruluşlarda temsil edilmelerinin sağlanması sorunun çözümüne katkı sağlayacaktır.

Konuyla ilgili kuruluşlar olan Tarım ve Köyişleri Bakanlığı, TAPDK, Gümrük Müsteşarlığı ve Dış Ticaret Müsteşarlığı, ilgili meslek kuruluşları, bağcılıkla ilgili çiftçi örgütleri, şarapçılık alanındaki örgütler ve tüketici örgütlerinin bir işbirliği çerçevesinde bir araya gelip ulusal politikaları belirlemesi ve uygulamada da aynı işbirliğini sürdürmeleri son derece önemlidir.

YAŞ VE KURU ÜZÜM İLE ŞARAP ÜRETİMİ VE SUNUMUNDA TÜKETİCİ HAKLARI

Tüketicilerin evrensel haklarından olan sağlık ve güvenlik hakkı gereğince, tüketicilerin en temel gereksinmesi olan gıda konusunda gıda güvenliğine ilişkin tüm önlemlerin alınması başta Tarım ve Köyişleri Bakanlığı olmak üzere konuyla ilgili diğer kuruluşların önemli yetki ve görevleri arasındadır.

5179 Sayılı Gıdaların Üretimi, Tüketimi ve Denetlenmesine Dair Kanun Hükmünde Kararnamenin Değiştirilerek Kabulü Hakkında Kanun tarım ve Köyişleri Bakanlığı ile Sağlık Bakanlığı’nı yetkili ve görevli kılmıştır.

26 Eylül 2008 tarihinde yayınlanan Gıda Güvenliği ve Kalitesinin Denetimi ve Kontrolüne Dair Yönetmelikte konuyla ilgili olarak Tarım ve Köyişleri Bakanlığı’nın yanında İçişleri Bakanlığı ile Sağlık Bakanlığı’da Yönetmeliğin uygulamasını sağlamak üzere her türlü alt düzenlemeyi yapmaya yetkili kılınmışlardır.

Diğer taraftan, 4703 Sayılı Ürünlere İlişkin Teknik Mevzuatın Hazırlanması ve Uygulanmasına Dair Kanun gereğince de yetkili kuruluş olan Tarım ve Köyişleri Bakanlığı gerekli önlemleri almak ve aldırmakla yetkili ve görevlidir.

Bununla birlikte, Tarım ve Köyişleri Bakanlığı’nın yayınlamış olduğu “Gıda ve Gıda ile Temasta Bulunan Madde ve Malzemelerin Piyasa Gözetimi, Kontrolü ve Denetimi ile İşyeri Sorumluluklarına Dair Yönetmelik” bulunmaktadır.

“Gıda Maddelerinin Genel Etiketleme ve Beslenme Yönünden Etiketleme Kuralları Tebliği” de Tarım ve Köyişleri Bakanlığı’nın yayınlamış olduğu diğer ilgili yönetmeliktir. Bu konuyla ilgili sayılan mevzuatın dışında Gıda Kodeksi ile Kodeks kapsamında yayınlanan bir çok tebliğ bulunmaktadır.

İlgili gıda mevzuatına göre piyasaya güvenli olmayan gıda maddeleri sürülemez, sürüldüğünde toplatılır ve imha ettirilir.

Tarım ve Köyişleri Bakanlığı’nın 2007 yılı Denetim ve İzleme Programları Sonuçlarında kuru üzümde okratoksin-A, içlerinde yaş üzümün de yer aldığı bir çok meyve ve sebzede pestisit kalıntısı, ayrıca yaş üzümde de kurşun bulunduğu belirtilmektedir. Diğer taraftan, şarapta okratoksin-A İzleme Programına göre analizler ve değerlendirmeler yapılmıştır.

No İzleme ve Denetim Programının Adı Aranan Kriter Toplam Numune Sayısı Olumlu Numune Sayısı Olumsuz Numune Sayısı Olumsuz Numune Yüzdesi (%)*
1 Kuru Üzüm Denetim Programı (Okratoksin) Okratoksin A 214 212 2 0,93
2 Pestisit Kalıntı Denetim ve İzleme Programı (bezelye, biber, buğday, çilek, domates, ekmek, elma, erik, greyfurt, havuç, hıyar, kabak, karnabahar, soğan taze, fasulye, kavun, kayısı, kiraz, limon, mandalina, marul, muz, patates, patlıcan, pirinç, portakal, portakal suyu, üzüm, bebek  maması) Pestisit Kalıntısı 15921 15647 274 1,72
3 Üzümde Kurşun Denetim Programı Kurşun 87 86 1 1,15
4 Şarapta Okratoksin-A İzleme Programı Okratoksin-A 155 - - -

Yaş üzümdeki pestisit ve ağır metal olan kurşunun şaraba da geçebileceği göz önüne alındığında aynı denetim ve izleme programının da şarapta bulunma olasılığı olan pestisit ve kurşuna da uygulanması yerinde olacaktır. Ancak, bu konuda ne yapıldığına ilişkin elimizde bilgi bulunmamaktadır.

Denetim sonuçları hakkında zamanında tüketiciler ve kamuoyu bilgilendirilmemiş ve uyarılmamıştır. 4703 Sayılı yasaya göre yetkili kuruluş olan Tarım ve Köyişleri Bakanlığınca gıda güvenliğine uygun olmayan güvensiz yaş ve kuru üzüm ile şarabın piyasadan toplattırılıp imha ettirilerek, sonucun masrafları üreticiden karşılanmak üzere, ülke genelinde dağıtımı yapılan iki gazete ile ülke genelinde yayın yapan iki televizyon kanalında ilanı suretiyle, risk altındaki tüketicilere duyurulmasının sağlanması gerekmekteydi.

Ancak, bu konuda herhangi bir işlem yapıldığı söylenemez. Denilebilir ki, zaten çok zor durumda olan çiftçi ve üreticiler bu yükü kaldıramaz. O zaman, bu yapılamıyorsa, Bakanlık tarafından tüketiciler ve kamuoyu bilgilendirilmeliydi. Ancak bu da yapılmamıştır.

Görülmektedir ki, hem yeterli ve etkili denetim yapılmaması hem de zamanında risk altındaki tüketicilerin bilgilenme haklarına aykırı olarak bilgilendirilmemesi nedeniyle tüketicinin sağlık ve güvenlik hakkı ile gıda güvenliği kağıt üzerinde kalmaktadır.

Bununla birlikte, kullanılan yapay gübre ve tarım ilaçlarından dolayı yer altı sularına, toprağa, akarsu-göl ve denizlere zarar verilmesi, sera etkisine neden olunmasından dolayı tüketicilerin evrensel haklarından olan sağlıklı bir çevrede yaşama hakkı da kağıt üzerinde kalmaktadır.

ŞARAP TÜKETİMİNDEKİ DİĞER SORUNLAR

Ülkemizde bağcılık ve şarap geleneğinin çok eski yıllara dayanmış olmasına, ülkemizin bağcılık ve şarap üretimi yönünden çok uygun bir coğrafyaya sahip olmasına karşın üzüm ve şarabın hem kalite ve miktar olarak arttırılması hem de şarap tüketim kültürünün yaygınlaştırılmasına ilişkin ulusal bir politika bulunmamaktadır.

Bilinçli şarap tüketiminin nasıl olması gerektiği konusunda geniş bir tüketici kitlesi yeterli ve doğru bilgiye sahip değildir. Daha doğrusu, geniş bir tüketici kitlesi bir şarap tüketim kültürüne sahip değildir.

Tüketicilerin yaygın kitle iletişim araçları ile bilgilendirilmediğinin yanı sıra tüketicilerde etiket okuma bilincinin de yerleşmediği söylenebilir.

Bazı şarap ambalajları etiketi üzerindeki bilgilerin bir kısmı normal bir insan tarafından rahatça okunabilir bir boyuta değildir. Aslında bu boyutun ne olması gerektiği etiketleme ilgili tebliğde belirtilmelidir. Etiket üzerinde şarap saklama koşullarının eksiksiz ve doğru olarak yazılmasında da bir gereklilik vardır.

Şarap etiketleri üzerinde saklama koşulları yazılmış olsa bile şarabın satıldığı büfe, bakkal ve marketler ile şarap tüketen tüketicilerin büyük bir kesimi tarafından bu koşullara uyulmamaktadır.

Tüketiciler bu koşulları bilse bile, bu koşulların bazılarını sağlayacak uygun ortama sahip değildir. Örneğin, şarabın 12-14 derecede mahzen koşullarında yatık olarak saklanması gerektiği halde ne satıcı firmaların ne de tüketicilerin büyük bir çoğunluğu buna uymaktadır.

Her şarabın uzun ömürlü olamayacağı dikkate alınırsa, etiket bilgileri arasında bu duruma açıklık getirmesi gerekmez mi ?

Gıda Maddelerinin Genel Etiketleme Kuralları Tebliğinde şarabın etiket bilgileri arasında son kullanma tarihinin yazılmasına gerek görülmemiştir. Ancak, her şarap için bu yaklaşım doğru olur mu? Eğer, önemli olan şarabın en uygun ve doğru zamanda tüketilmesi ise, her şarabın da aynı dayanıklılık derecesine sahip olmadığı dikkate alındığında, etiket bilgileri arasında bu duruma açıklık getirilmesi ve tüketiciye doğru ve eksiksiz bilgi verilmesi gerekmez mi ?

SONUÇ VE ÖNERİLER

• Ülkemizde bağcılık ve şarapçılık sorunları konusunda ilgili tüm taraflar bir araya gelerek ulusal bir bağcılık ve şarapçılık politikası oluşturulmalıdır.

• Tüketiciler, şarap tüketimi konusunda bilgilendirilmeli ve yaygın tüketici kitleleri arasında bir şarap tüketim kültürü oluşturulmalıdır.

• Yaş ve kuru üzüm ile şarap üretimi ve iç piyasada tüketimini arttırıcı politikalar oluşturulmalı; konuyla ilgili olarak gerekli yasal, teknik, idari ve ekonomik önlemler alınmalıdır.

• Küçük ve zor durumda olan çiftçiler parasal yönden desteklenmelidir.

• Çiftçiler ile tüketicilerin bu alanda kooperatifleşmelerini sağlayacak, geliştirecek ve destekleyecek gerekli tüm önlemler alınmalıdır.

• Organik bağcılık ve organik şarapçılığı geliştirecek etkili politikalar oluşturulmalı ve en iyi şekilde uygulamaya konulmalıdır.

• Yaş ve kuru üzüm ile şarabın gıda güvenliği ile tüketici ve çevre sağlığına uygun bir şekilde üretilmesini ve tüketiciye sunulmasını sağlayacak gerekli tüm önlemler alınmalıdır. Bu doğrultuda tüketiciler, çiftçiler, şarap üreticileri, yaş ve kuru üzüm ile şarap dağıtıcıları ve satıcıları bilgilendirilmeli, eğitilmelidir.

• Kalite kontrol ile piyasa gözetimi ve denetimlerinin etkili bir şekilde yapılması sağlanmalıdır. Denetim sonuçları hakkında tüketiciler doğru ve eksiksiz olarak zamanında bilgilendirilmelidir.

• Etiketleme kuralları yeniden gözden geçirilerek var olan eksiklikler giderilmeli; ambalajlardaki etiket bilgilerinin eksiksiz ve doğru bir şekilde yazılmaları sağlanmalı, konuyla ilgili denetimlere ağırlık verilmeli ve ilgili taraflar bilgilendirilmelidir.

• Tüketicilerin alım güçlerini arttırıcı ekonomik, mali ve sosyal önlemler alınmalıdır.

• Şarapta ÖTV’yi mümkün olan en düşük orana indirecek önlemler alınmalıdır.

• Şarapta kayıt dışılığı önleyecek gerekli önlemler alınmalıdır.